Орталық Азия мен Қытай үшін бұл абстрактілі ұрандар емес, өте нақты сын-қатерлерге жауап: климаттың өзгеруі, су тапшылығы, шөлейттену, ауаның ластануы, жердің тозуы және биоалуантүрлілікке төнген қауіп.
Қазақстан Республикасының Президенті Қасым-Жомарт Тоқаев Астанада өткен RES-2026 Өңірлік экологиялық саммитінде қоршаған ортаны қорғау бұл тек экологиялық міндет қана емес, сонымен бірге моральдық борыш, экономикалық қажеттілік және бейбітшілік пен тұрақтылықты сақтау үшін стратегиялық басымдық екенін атап өтті. Орталық Азия елдерінің көшбасшылары бұл тәсілді экология және тұрақты даму саласындағы өңірлік ынтымақтастық туралы «Орталық Азияның экологиялық ынтымақтастығы» Декларациясында бекітті.
ҚХР Төрағасы Си Цзиньпин климат, тұрақты даму және адам құқықтары мәселелері бойынша халықаралық алаңдарда сөйлеген сөздерінде жасыл және төмен көміртекті дамудың басымдығын, сондай-ақ қоршаған ортаны бір мезгілде қорғайтын, экономикалық өсімді қолдайтын, жұмыс орындарын құратын және кедейлікті азайтатын осындай өтудің қажеттігін бірнеше рет атап өтті. Адам құқықтары жөніндегі форумдарға жолдауларында ол даму бұл адам құқығының ұлы құқығы екенін және тұрақты даму мен өмір сапасын жақсартусыз адам құқықтарына қол жеткізу мүмкін еместігін баса айтты.
Осыдан ортақ қорытынды шығады: адамдарға қауіпсіз, таза және тұрақты қоршаған ортаға құқық қамтамасыз етілмесе, адам құқықтарын толыққанды іске асыру туралы айту мүмкін емес.
Бүгінде өмір сүру, денсаулық, лайықты еңбек және даму құқығы тікелей ауаның, судың және жердің сапасына байланысты. Қазақстанның жаңартылған Конституциясында қоршаған ортаны қорғау мемлекеттік саясат пен азаматтық жауапкершіліктің негізгі қағидаттарының бірі ретінде бекітілген, ал экологиялық қауіпсіздік іс жүзінде қазіргі ұлттық сана-сезімді қалыптастыратын құндылық ретінде танылды.
Президент Қасым-Жомарт Тоқаевтың бастамасымен Қазақстанда миллиондаған азаматты біріктірген ауқымды қоғамдық қозғалыс «Таза Қазақстан» жүзеге асырылуда. Оның мәні аумақтарды санитарлық тазалаумен шектелмейді. Бұл табиғатқа ұқыпты қараудың жаңа мәдениетін қалыптастыру, волонтерлікті дамыту және азаматтардың өз қауымдастықтарының өміріне саналы түрде қатысуы туралы. Осы тұрғыда қолайлы қоршаған ортаға құқық күнделікті өмірдің бір бөлігіне айналып, адамдардың өмір сапасына тікелей әсер ететін мәселелерді шешудегі азаматтық қатысудың нысанына айналады.
Орталық Азия қазірдің өзінде климаттық және экологиялық тәуекелдерге ең осал өңірлердің қатарына жатады: мұздықтардың еруінен және су қорының азаюынан бастап жердің тозуы мен биоалуантүрліліктің жоғалуына дейін. Бұл қауіптер халықтың денсаулығына, азық-түлік қауіпсіздігіне және көші-қон үдерістеріне тікелей әсер етеді.
2026 жылы Астанада Орталық Азия мемлекеттерінің басшылары «Орталық Азияның экологиялық ынтымақтастығы» Декларациясын қабылдады, ол елдердің климат, мұздықтар, биоалуантүрлілік, химиялық заттар мен қалдықтарды басқару, пластикпен ластануға қарсы күрес, ауа сапасын жақсарту және шөлейттенуге қарсы іс-қимыл жөніндегі ортақ ұстанымын бекітеді. Бұл декларация Өңірлік экологиялық саммиттің басты нәтижесіне айналып, елдердің жеке-жеке емес, бірлесіп әрекет етуге саяси дайындығын көрсетеді.
Сонымен қатар биоалуантүрлілікті сақтау жөніндегі өңірлік бастама іске қосылды, оның аясында «Тұрақты өңірлік даму игілігі үшін табиғатпен үйлесім» декларациясы және осы саладағы кешенді бағдарлама мен іс-қимыл жоспарын әзірлеу талқылануда. Осылайша, Орталық Азия адам құқықтарының өңірлік контекстегі тақырыбымен тығыз байланысты экологиялық құқықтар мен тұрақты дамуға қатысты өзіне тән, ынтымаққа негізделген тәсілді қалыптастыруда.
Қытай соңғы жылдары экологиялық күн тәртібінің «экологиялық өркениет» деп аталған ұлттық жаңғыру моделінің өзегіне айналғанын көрсетіп келеді. Бұл тәсілдің негізгі ойын Төраға Си Цзиньпин «жасыл сулар мен жасыл таулар – баға жетпес қазына» деген формуламен білдірді, яғни экология өсудің шығыны емес, дамудың стратегиялық ресурсы ретінде қарастырылады.
14-бесжылдық кезеңінде Қытайда қоршаған орта жағдайы айтарлықтай жақсарды: ұсақ бөлшектермен ауаның ластану деңгейі төмендеді, ауасы жақсы күндер саны артты, сапасы жақсы жерүсті суларының үлесі 90%-дан асты, орман жамылғысы кеңейді. 15-бесжылдықта (2026-2030 жж.) «әдемі Қытайды құру» мақсаты негізгі бағдарлардың бірі ретінде бекітілді, бұл экологиялық күн тәртібін әлеуметтік-экономикалық жоспарлаудың орталығына шығарады.
Қытай үшін бұл стратегия адам құқықтарын іске асырудың бір бөлігі: ауаның, судың және жердің сапасын жақсарту арқылы мемлекет жүздеген миллион адамның өмір сапасы мен денсаулығын арттырып, өмірдің табиғи негізін бұзбайтын даму құқығын қамтамасыз етеді.
Қытай – Орталық Азия ынтымақтастығының бес негізгі бағыты (2024-2026 жж.)
Экологиялық күн тәртібі мен адам құқықтары бір-бірін өзара күшейте бастаған бірнеше практикалық бағытқа тоқталуға рұқсат етіңіздер.
Біріншісі, жасыл энергетика және көміртекті трансформация.
Шыңжаң мен Орталық Азия елдері арасында «жасыл энергетиканың» ортақ тізбегі қалыптасуда: қытай компаниялары жел және күн электр станцияларын салуға, соның ішінде Өзбекстандағы Зарафшан қаласындағы ірі жел электр станциясына қатысуда. Төмен көміртекті технологияларды енгізу энергетикалық қауіпсіздік, өнеркәсіптік өсім және шығарындыларды азайту міндеттерін бір мезгілде шешуге көмектеседі, бұл денсаулыққа және тұрақты болашаққа құқықпен тікелей байланысты.
«Жасыл» қаржыландыру маңызды рөл атқарады: Қытайда тұрақты облигациялар мен мақсатты «жасыл» несиелер құралдары дамып келеді, бұл Орталық Азияда ЖЭК және экологиялық бағдарланған индустрияландыру саласындағы бірлескен жобаларды қаржыландыру мүмкіндіктерін ашады. Мұндай құралдарды кеңейту, әсіресе әлеуметтік тұрғыдан осал өңірлерде, әділ энергетикалық өтпелі кезең үшін аса маңызды.
Екіншісі, шөлейттенуге және жердің тозуына қарсы күрес.
2025 жылы «Қытай – Орталық Азия» екінші саммиті аясында Нинся-Хуэй автономиялық ауданында орналасқан шөлейттенудің алдын алу және оған қарсы күрес жөніндегі Ынтымақтастық орталығын құру туралы жарияланды. Бүгінде орталық деградацияға ұшыраған жерлерді қалпына келтіруге және су үнемдеу технологияларын енгізуге бағытталған бірлескен зерттеулерді, мамандарды оқытуды және пилоттық жобаларды іске асыруда, бұл Қазақстан, Өзбекстан, Түрікменстан және өңірдің басқа да елдерінің құрғақ аумақтары үшін аса маңызды.
Үшіншісі, биоалуантүрлілік және табиғатты орнықты басқару.
Орталық Азиядағы биоалуантүрлілік жөніндегі өңірлік күн тәртібі және Қытайдың экожүйелерді сақтауға бағытталған күш-жігері ерекше қорғалатын табиғи аумақтарды, жабайы жануарлардың көші-қон дәліздерін, сондай-ақ таулар, далалар мен шөлдердің экожүйелерін қорғау саласындағы бірлескен бастамалар үшін негіз қалыптастырады. Биоалуантүрлілікті сақтау бұл тек экологиялық емес, сонымен бірге әлеуметтік міндет, өйткені тұрақты экожүйелер азық-түлік қауіпсіздігін, орнықты туризмді және жергілікті қауымдастықтар үшін жаңа мүмкіндіктерді қамтамасыз етеді.
Төртіншісі, жасыл сауда және тұрақты ауыл шаруашылығы.
Орталық Азия елдерінен Қытайға тасымалдау-логистикалық «жасыл дәліздер» арқылы ауыл шаруашылығы өнімдерінің – астық, майлы дақылдар және азық-түлік тауарларының жеткізілімі өсіп келеді. Бұл ағындар өнім қауіпсіздігіне, қадағалануға және жеткізу тізбектерінің тұрақтылығына қойылатын талаптарды ескере отырып құрылады, ал ауыл шаруашылығындағы экологиялық стандарттарды дамыту «Бір белдеу, бір жол» бастамасының және Қытай – Орталық Азия ортақ тағдыр қауымдастығының қалыптасуының бір бөлігіне айналуда.
Бесіншісі, адам құқықтары және тұрақты даму жөніндегі диалог.
2025 жылы Сиань қаласында өткен «Қытай – Орталық Азия» адам құқықтарын дамыту форумы адам құқықтарын дамытуға, өркениеттер диалогына және ортақ тағдыр қауымдастығын құруға арналды. Қатысушылар даму адам құқықтарының іргетасы екенін, ал өңірлік модельдер мәдени ерекшелікті ескеруі, БҰҰ қағидаттарына сүйенуі және мәдениеттер мен мемлекеттерді иерархиялауға тырысуды жоққа шығаруы тиіс екенін атап өтті.
Орталық Азия елдерінің өкілдері «Бір белдеу, бір жол» бастамасы аясында цифрлық әділеттілік, азаматтық қоғамның рөлі және экологиялық, инфрақұрылымдық және құқық қорғау күн тәртібін неғұрлым тығыз байланыстыру қажеттілігі мәселелерін көтерді. 2026 жылы бұл пікірталас жасыл трансформацияға және өңірдегі әрбір адам үшін тұрақты даму құқығына баса назар аудара отырып, заңды түрде жаңа деңгейге көтеріледі.
Соңғы жылдары Қазақстан өңірлік экологиялық күн тәртібінің бастамашысы әрі қозғаушы күші ретінде дәйекті түрде әрекет етіп келеді. Астанада негізгі іс-шаралар – RES-2026 Өңірлік экологиялық саммиті және биоалуантүрлілік, тозған жерлерді қалпына келтіру, тұрақты су пайдалану және жасыл энергетиканы дамыту мәселелері талқыланған ілеспе форумдар өтті; басты нәтиже ретінде «Орталық Азияның экологиялық ынтымақтастығы» Декларациясы қабылданды.
Ел ішінде Қазақстан экологиялық саясаттың құқықтық негіздерін нығайтып, экологиялық қағидаттарды конституциялық деңгейде бекітіп, миллиондаған азаматты қамтитын «Таза Қазақстан» сияқты ауқымды науқандарды жүзеге асыруда. Бұл табиғатты қорғау қазіргі заманғы бірегейліктің бөлігі ретінде және, шын мәнінде, қауіпсіз ортаға және шешім қабылдауға қатысуға адам құқықтарын іске асырудың элементі ретінде қабылданатын жаңа азаматтық мәдениетті қалыптастырады.
Қорытындылай келе, қол жеткізілген келісімдер мен талқылаулардан туындайтын бірнеше ұсынысты атап өткім келеді.
Біріншіден, Қытай – Орталық Азия ынтымақтастығының қолданыстағы жол карталары және жасыл даму саласындағы келісілген бастамалар аясында экологиялық тұрақтылық пен адам құқықтарының өзара байланысына арналған жеке блокты бөліп көрсету орынды. Оның мазмұндық негізі ретінде климаттық тұрақтылық, су қауіпсіздігі, әділ энергетикалық өтпелі кезең, сондай-ақ халықтың осал топтарын қорғау, әсіресе ауылдық, шекаралық және экологиялық тәуекелі жоғары өңірлерде, қарастырылуы мүмкін.
Екіншіден, елдеріміздің университеттері, талдау орталықтары және үкіметтік емес ұйымдары арасындағы әріптестік желісін кеңейту қажет. Климаттық әділеттілік, экологиялық тозудың әлеуметтік құқықтарға әсері, сондай-ақ «Бір белдеу, бір жол» бастамасы мен Орталық Азияның өңірлік бағдарламалары аясындағы инфрақұрылымдық және өнеркәсіптік жобаларға ESG-стандарттарды енгізу бойынша бірлескен зерттеулер қажет.
Үшіншіден, диалог алаңдарына тұрақты сипат беру маңызды. «Қытай – Орталық Азия» адам құқықтарын дамыту форумы, Астанадағы өңірлік экологиялық саммит және Сиань мен басқа қалалардағы мамандандырылған конференциялар синергияда жұмыс істеп, тұрақты диалог, өзара оқыту және шешімдерді бірлесіп әзірлеудің тұрақты архитектурасын қалыптастыра алар еді.
Біз жиі Қытай – Орталық Азия ортақ тағдыр қауымдастығы туралы айтамыз. Бұл ортақ тағдыр тек біздің өңірімізде елге, тұратын жерге және әлеуметтік мәртебеге қарамастан әрбір адам үшін таза қоршаған ортаға, даму мен лайықты өмірге құқық іске асырылған жағдайда ғана тұрақты әрі әділ болады.
Төраға Си Цзиньпин атап өткендей, даму шынымен де адам құқықтарының ең ұлы құқықтарының бірі, бірақ XXI ғасырда ол сөзсіз жасыл, инклюзивті және адамға бағдарланған болуы тиіс. Осы тұрғыдан алғанда, Қытайдың тәжірибесі, Орталық Азия елдерінің күш-жігері және біздің бүгінгі диалогымыз сақтықпен, бірақ сенімді оптимизмге негіз береді.
Қытайды зерттеу орталығының директоры Шаймергенова Г.-ның «Сапалы даму арқылы адам құқықтары саласындағы прогреске жәрдемдесу» тақырыбына арналған 2026 жылғы Қытай – Орталық Азия адам құқықтарын дамыту форумындағы сөзі
