Қытайды Зерттеу Орталығы (Қазақстан) 2026 жылғы жаһандық басқару жөніндегі халықаралық Форумға қатысты, ол 23–25 қазан күндері Қытайдың Хэбэй провинциясындағы Сюнъань жаңа ауданында өтті.
Форум жаһандық басқару жүйесін жетілдіру, көпжақты институттарды нығайту және әлемдік экономикадағы, халықаралық қатынастардағы және технологиялық дамудағы өзгерістерге жауап беретін ынтымақтастық тетіктерін қалыптастыру перспективаларын талқылауға арналған халықаралық сараптамалық-дипломатиялық алаңға айналды.
Қытай Халық Сыртқы істер институты (CPIFA) ұйымдастырған форум әртүрлі елдерден келген мемлекеттік құрылымдар, халықаралық ұйымдар, зерттеу орталықтары және сарапшылық қауымдастық өкілдерін біріктірді.
Талқылаудың өзегінде халықаралық институттардың тиімділігі, Біріккен Ұлттар Ұйымының рөлі, дамушы мемлекеттердің жаһандық шешімдер қабылдауға қатысуын кеңейту, сондай-ақ жасанды интеллектті қоса алғанда, жаңа салалардағы басқару тетіктерін жетілдіру мәселелері болды.
Форумның негізгі оқиғаларының бірі 23 қазанда өткен ашылу рәсімі болды, онда ҚХР Коммунистік партиясы Орталық Комитеті Саяси бюросының мүшесі, ҚХР сыртқы істер министрі Ван И ҚХР төрағасы Си Цзиньпиннің жолдауын оқып, бағдарламалық сөз сөйледі.
Си Цзиньпиннің үндеуінде халықаралық сенімді нығайтудың, ынтымақтастықты дамытудың және барлық мемлекеттердің мүддесі үшін жаһандық басқару тетіктерін жетілдірудің қажеттілігіне ерекше назар аударылды.
Бұл қағидалар 2025 жылы Қытай басшылығы ұсынған Жаһандық басқару бастамасын (Global Governance Initiative, GGI) дамытады.
Бастаманың негізінде бес қағида жатыр: мемлекеттердің егемендік теңдігі, халықаралық құқықты сақтау, көпжақтылыққа бейілділік, адам мүддесіне бағдарлану және практикалық іс-қимыл.
Қытай тарапы қолданыстағы халықаралық жүйе оның іргелі институттарынан бас тартуды емес, керісінше олардың тиімділігін, өкілдігін және қазіргі сын-қатерлерге жауап беру қабілетін арттыруды қажет етеді деп санайды.
Ван И бағдарламалық сөзінде жаһандық басқаруды реформалаудың басымдықтарын атап өтті, соның ішінде БҰҰ-ның орталық рөлін нығайту, халықаралық құқықты сақтау, Глобалдық Оңтүстік елдерінің өкілдігін кеңейту, ашық әлемдік экономиканы қолдау және жаңа технологияларды реттеудің халықаралық тетіктерін жетілдіру.
Жалпы қағидаларды талқылаудан нақты институционалдық шешімдерге көшуге ерекше назар аударылды.
Ван И Қытай тарапының неғұрлым әділ әрі ұтымды жаһандық басқару жүйесін қалыптастыруға жәрдемдесуге бағытталған сегіз практикалық шарасын жариялады.
Олардың ішінде Қытай бір мезгілде дамудың жаңа мүмкіндіктерінің көзі әрі халықаралық реттеудің ең күрделі салаларының бірі ретінде қарастыратын жасанды интеллект саласындағы халықаралық ынтымақтастық маңызды орын алады.
Жаһандық басқару және технологиялық даму
Форумның мазмұндық ерекшеліктерінің бірі жасанды интеллектті халықаралық жүйені жалпы реформалау контекстінде қарастыру болды.
ЖИ дамуы мемлекеттердің технологиялық мүмкіндіктерін ғана емес, олардың экономикалық бәсекеге қабілеттілігі, ғылыми дамуы және халықаралық қатынастарға қатысу шарттарын да өзгертеді.
Сонымен бірге технологиялық ресурстар өте біркелкі бөлінбеген. Есептеу қуаттарының, инвестициялардың, озық модельдердің және зерттеу құзыреттерінің елеулі бөлігі шектеулі ғана мемлекеттер мен компанияларда шоғырланған.
Нәтижесінде жаһандық басқарудың жаңа мәселесі қалыптасады: жеткілікті технологиялық инфрақұрылымы жоқ елдер сыртқы цифрлық шешімдер жеткізушілеріне тәуелді болып қалу қаупіне ұшырайды және сонымен қатар халықаралық ережелерді әзірлеуге ықпал ету мүмкіндігі шектеулі болады.
Осы жағдайда Қытай тарапы дамушы мемлекеттердің әлеуетін арттыруға, технологияларға қолжетімділікті қамтамасыз етуге, мамандар даярлауға және ашық технологиялық экожүйелерді дамытуға ерекше мән береді.
Осы тәсілдің практикалық көрінісі ретінде форумда Жасанды интеллект әлеуетін арттыру жөніндегі инклюзивті бағдарламаны іске асыру барысы туралы есеп таныстырылды.
24 қазанда құжаттың негізгі ережелерін Фудань университеті ректорының орынбасары, Жасанды интеллект саласындағы жаһандық инновациялық басқару орталығының атқарушы директоры Чэнь Чжиминь ұсынды.
Есеп Қытай 2024 жылы ұсынған бағдарламаны іске асырудың екі жылдық тәжірибесін жинақтайды және есептеу инфрақұрылымы, білім беру, ЖИ-ді салалық қолдану, деректерді басқару және технологиялық қауіпсіздік салаларындағы нақты жобаларды қарастырады.
Бұл құжаттың таныстырылуы Қытай тарапының саяси бастамаларды халықаралық ынтымақтастықтың практикалық тетіктерімен толықтыруға ұмтылысын көрсетеді.
Форум жұмысына Қытайды Зерттеу Орталығының директоры Г.Шаймергенова қатысты. Форумның сараптамалық бағдарламасы аясында ол жаһандық басқару, халықаралық ынтымақтастық және адам құқықтарын қорғау тетіктерін жетілдіру мәселелерін талқылауға қатысты.
«Адам құқықтары саласындағы жаһандық басқарудың жаңа көкжиектері» (New Horizons for Global Human Rights Governance) атты тақырыптық пікірталас ерекше маңызға ие болды.
Қазақстан үшін бұл мәселе халықаралық диалогты дамыту, көпжақты институттардың тиімділігін арттыру және технологиялық әрі әлеуметтік-экономикалық өзгерістер жағдайында адам құқықтарын қамтамасыз ету бойынша келісілген тәсілдерді іздеу тұрғысынан қызығушылық тудырады.
Қазіргі адам құқықтары күн тәртібі тұрақты даму, цифрлық теңсіздік, білім мен технологияларға қолжетімділік, жеке деректерді қорғау және халықтың әртүрлі топтарының экономикалық өзгерістерге әділ қатысуын қамтамасыз ету мәселелерімен барған сайын тығыз байланысты.
Осы контексте адам құқықтары саласындағы жаһандық басқаруды талқылау цифрлық трансформация мен жасанды интеллектті енгізудің салдарын ескерудің қажеттілігімен байланысты қосымша өлшемге ие болады.
Орталықтың форумға қатысуы сондай-ақ Қытай бастамаларын Қазақстан мен Орталық Азия мүдделері тұрғысынан, соның ішінде халықаралық институционалдық үйлестіру, технологиялық ынтымақтастық және сараптамалық диалогты кеңейту мәселелерін қарастыруға мүмкіндік берді.
Қазақстан мен Орталық Азия үшін маңызы
Орталық Азия мемлекеттері үшін жаһандық басқаруды реформалау бірнеше өзара байланысты өлшемге ие.
Ең алдымен, бұл орта және шағын мемлекеттердің халықаралық институттардағы өкілдігі мен қатысу мүмкіндіктерін арттыру туралы.
Қазақстан көпжақты дипломатияны, БҰҰ-ның орталық рөлін, халықаралық дауларды бейбіт жолмен реттеуді және мемлекеттер арасындағы сындарлы өзара іс-қимылды дамытуды дәйекті түрде қолдайды.
Осыған байланысты халықаралық ұйымдардың тиімділігін арттыруға және дамушы елдердің жаһандық күн тәртібін қалыптастыруға қатысуын кеңейтуге бағытталған ұсыныстар ерекше қызығушылық тудырады.
Екінші бағыт экономикалық және технологиялық дамумен байланысты.
Орталық Азия үшін халықаралық өндірістік, көлік және цифрлық тізбектерге тек ресурстар жеткізушісі немесе дайын технологияларды тұтынушы ретінде ғана емес, өз құзыреттері бар серіктес ретінде де қатысу мүмкіндігі принципті маңызға ие.
Есептеу ресурстарына қолжетімділік, ұлттық жасанды интеллект модельдерін дамыту, кадрлар даярлау және цифрлық егемендікті қорғау мәселелері өңірлік ынтымақтастықтың ұзақ мерзімді күн тәртібінің бөлігіне айналуда.
Үшінші бағыт қолданыстағы көпжақты тетіктердің өзара іс-қимылына қатысты. БҰҰ, Шанхай ынтымақтастық ұйымы, «Орталық Азия – Қытай» форматы және басқа да өңірлік алаңдар цифрлық экономика, технологиялық қауіпсіздік және тұрақты даму мәселелері бойынша диалогты дамытуда өзара толықтырушы функцияларды атқара алады.
Сонымен бірге мұндай тетіктердің тиімділігі ұсынылатын бастамалардың санына емес, оларды іс жүзінде жүзеге асыру мүмкіндігіне, тұрақты қаржыландырудың болуына және ынтымақтастықтың өлшенетін нәтижелеріне байланысты болады.
Халықаралық диалогтан институционалдық нәтижелерге дейін
2026 жылғы жаһандық басқару форумы халықаралық ынтымақтастықтың Қытай күн тәртібінің кеңейгенін көрсетті, онда халықаралық институттарды реформалау мәселелері экономикалық даму, технологиялық трансформация және жаңа жаһандық тәуекелдерді басқарумен барған сайын тығыз байланыстырылуда.
Бұл тәсілдің маңызды ерекшелігі саяси қағидаларды нақты тетіктермен, зерттеу платформаларымен және практикалық ынтымақтастық бағдарламаларымен толықтыруға ұмтылыс болып табылады.
Сонымен бірге ұсынылған бастамалардың одан арғы тиімділігі олардың халықаралық қолдау деңгейіне, іске асыру тетіктерінің ашықтығына және даму деңгейі әртүрлі мемлекеттердің мүдделерін ескеру қабілетіне байланысты болады.
Қазақстан үшін мұндай халықаралық пікірталастарға қатысу жаһандық басқаруға жаңа тәсілдерді зерделеуге ғана емес, сонымен қатар ұлттық мүдделер мен өңірлік ынтымақтастық басымдықтарына сүйене отырып, өз сараптамалық ұсыныстарын тұжырымдауға мүмкіндік береді.
Қазақстандық Қытайды Зерттеу Орталығы жаһандық басқару саласындағы Қытай бастамаларын зерттеуді жалғастырады, олардың институционалдық дамуына және Қазақстан мен Орталық Азия үшін практикалық маңызына ерекше назар аударады.
Қытайды Зерттеу Орталығы
