ҚХР Төрағасы Си Цзиньпиннің Америка Құрама Штаттарына мемлекеттік сапары және 24 қыркүйекте АҚШ Президенті Дональд Трамппен жүргізген келіссөздері сауда және технологиялық бәсекелестік туралы пікірталастардың көлеңкесінде жиі қалып қоятын екіжақты қатынастардың бір қырына назар аударуға мүмкіндік береді. Әңгіме екі державаның бәсекесі практикалық өзара іс-қимылды жоққа шығармауы тиіс салаларды айқындау талпынысы туралы болып отыр.
Ақ үйдегі қарсы алу рәсімінде сөйлеген сөзінде Си Цзиньпин айқын формуланы ұсынды: оның айтуынша, Қытай мен АҚШ арасындағы бәсеке қатысушылар бір-бірінен озып түсуге ұмтылатын жарысты еске салуы керек, ал бір тараптың жеңілісі екінші тараптың жеңісінің шарты болатын «гладиаторлық шайқасқа» ұқсамауы тиіс. Сонымен қатар ол Бейжің ынтымақтастықты сақтауды немесе кеңейтуді қажет деп санайтын нақты бағыттарды атап өтті: жасанды интеллект, есірткіге қарсы күрес, құқық қорғау саласы, тікелей әуе қатынасы және әскери дағдарыстық байланыс арналары.
Дәл осы тізім талдамалық тұрғыдан қызығушылық тудырады. Ол Қытай-АҚШ қатынастарының қазіргі кезеңі ынтымақтастық пен текетірестің қарапайым алмасуынан гөрі күрделірек модельді біртіндеп қалыптастырып жатқанын көрсетеді.
Бәсеке тәуекелдерді сақтандыру қажеттілігін жоққа шығармайды
Ең сезімтал бағыт қауіпсіздік болып қала береді.
Қытай мен АҚШ-тың стратегиялық бәсекесі ұзақ мерзімге сақталса да, екі тарапқа да кездейсоқ шиеленісудің алдын алуға мүмкіндік беретін тетіктер объективті түрде қажет. Сапар барысында Қытай тарапы қарулы күштер арасындағы тұрақты диалогты, дағдарыстық байланыс тетіктерін жетілдіруді және тәуекелдердің алдын алуды ашық түрде қолдады.
Бұл әскери бәсекені түбегейлі жоюға талпыныстан принципті түрде өзгеше. Әңгіме, керісінше, сақтандырғыштар құру туралы болып отыр.
Ірі державалар арасындағы қатынастар үшін мұндай тетіктердің дербес құндылығы бар. Әскери және технологиялық орта неғұрлым күрделі болса, екінші тараптың әрекеттерін қате түсіндіру қаупі соғұрлым жоғары болады. Қалыпты жағдайда жергілікті болып қалуы мүмкін оқиға сенімді байланыс арналары болмаған кезде саяси және стратегиялық жалғасын табуы ықтимал.
Сондықтан әскери құрылымдар арасындағы байланыстарды сақтау стратегиялық жақындасудың белгісі ретінде емес, тәуекелдерді басқару элементі ретінде қарастырылуы тиіс.
Мұндай тәсіл Қытай мен АҚШ мүдделері бірден бірнеше өңірде түйісіп, теңіз қауіпсіздігіне, жаңа әскери технологияларға, киберкеңістікке және жасанды интеллектке бір мезгілде қатысты болған жағдайда ерекше өзекті.
Жасанды интеллект тәуекелдерді басқарудың жеке саласына айналуда
Вашингтон мен Бейжің бәсеке мен қажетті өзара іс-қимылдың арасындағы шекараны белгілеуге тырысып отырған екінші сала — жасанды интеллект.
АҚШ пен Қытай бұл саладағы басты технологиялық бәсекелестер болып табылады. Бірақ ЖИ-дің табиғаты дәстүрлі өнеркәсіптік бәсекеде болмаған мәселені туындатады: озық жүйелердің ең қауіпті салдары ұлттық шекаралардан әлдеқайда асып түсуі мүмкін.
Вашингтондағы келіссөздер барысында Си Цзиньпин ЖИ-дің артықшылықтары мен тәуекелдері, технологияларды теріс пайдаланудың алдын алу және адам бақылауын сақтау жөніндегі диалогты жалғастыруды ұсынды. Қытай тарапының ресми хабарламасына сәйкес, Дональд Трамп та жасанды интеллект бойынша екіжақты диалог пен ынтымақтастықты жалғастыру қажеттігін айтты.
Сонымен қатар бұл жұмыс институционалдық сипат ала бастады. Тараптар ЖИ қауіпсіздігі мәселелері бойынша жеке ресми диалог құруға және шамамен екі айдан кейін Шэньчжэньде қайта кездесуге келісті. Талқыланып жатқан тетіктердің қатарында жасанды интеллект саласындағы елеулі оқиғалар туралы ақпарат алмасуға арналған арнайы байланыс арнасы бар. Егер мұндай тетік практикалық мазмұнға ие болса, ол маңызды прецедентке айналуы мүмкін.
Қытай мен АҚШ қатынастарында технологиялық бәсеке, ықтимал, тек күшейе түседі. Бірақ бұл екі тарап та қауіпті деп санайтын сценарийлердің алдын алу жөнінде бөлек келісуге кедергі емес.
Кеңірек мағынада мұндай тәсіл ЖИ-ді жаһандық басқарудың болашақ жүйесі үшін де пайдалы болуы мүмкін: бәсекелес мемлекеттердің қауіпсіздіктің ең төменгі нормаларын келісу үшін бірдей технологиялық стратегиялары болуы міндетті емес.
Есірткіге қарсы күрес прагматикалық ынтымақтастықтың үлгісі ретінде
Сапар барысында атап өтілген тағы бір бағыт үлкен геосаясатта әлдеқайда көзге түсе бермейді, бірақ нақты практикалық мазмұнға ие.
Си Цзиньпин Қытайдың АҚШ-пен есірткіге қарсы күресте және құқық қорғау саласында өзара іс-қимылды күшейтуге дайын екенін мәлімдеді.
Америкалық тарап үшін есірткі трафигі тақырыбы, ең алдымен синтетикалық есірткілер мен прекурсорлар контекстінде, ішкі саяси тұрғыдан маңызды. Қытай үшін бұл саладағы ынтымақтастық қатаң келіспеушіліктер жағдайында да екі елдің мүдделері түйісуі мүмкін мәселелер бар екенін көрсетуге мүмкіндік береді.
Мұндай бағыттардың ерекше құндылығы олардың нақты нәтижеге бағдарланғандығында.
Халықаралық қатынастар ынтымақтастық тек жалпы саяси декларациялардан емес, салалық ведомстволар арасындағы жұмыс байланыстарынан да тұрғанда тұрақтырақ болады. Құқық қорғау саласындағы өзара іс-қимыл, трансұлттық қылмысқа қарсы күрес немесе заңсыз химиялық заттарды бақылау сауда және технология мәселелеріндегі даулармен қатар өмір сүре алады.
Бұл саяси қайшылықтарды жоймайды, бірақ жалпы ахуалдың кез келген нашарлауы барлық саладағы ынтымақтастықты автоматты түрде тоқтатып тастау қаупін азайтады.
Тікелей әуе рейстері нақты байланыстылықтың индикаторы ретінде
Бір қарағанда Қытай мен АҚШ арасындағы тікелей рейстер санын көбейту туралы ұсыныс ЖИ немесе әскери қауіпсіздік мәселелеріне қарағанда әлдеқайда аз стратегиялық болып көрінеді.
Алайда іс жүзінде әуе қатынасы қатынастардың жай-күйін көрсететін ең нақты көрсеткіштердің бірі болып табылады.
Си Цзиньпин өз сөзінде тікелей рейстер санын көбейтуді ұсынып, мұны адамдар арасындағы байланыстарды жеңілдетумен және сауда-экономикалық қатынастарды дамытумен байланыстырды.
Рейстер саны тек туризмге ғана әсер етпейді. Ол бизнес, университеттік ынтымақтастық, ғылыми байланыстар, инвестициялық қызмет және мамандардың ұтқырлығы үшін жағдайды айқындайды.
Сондықтан көлік байланыстылығын саяси тұрақтанудың күнделікті өзара іс-қимылға қаншалықты шын мәнінде айналып жатқанын көрсететін практикалық индикатор ретінде қарастыруға болады.
Егер тараптар әуе қатынасын кеңейте алса, бұл екі мемлекеттің іргелі стратегиялық ұстанымдарын өзгертуді талап етпейтін, бірақ айқын өлшенетін әсері бар нәтижелердің бірі болмақ.
Барлық мәселеде келісім болмаса да ынтымақтастық мүмкін
Вашингтондағы келіссөздер тараптардың халықаралық алаңдардағы өзара іс-қимылды сақтауға тырысып отырғанын да көрсетті.
ҚХР СІМ-нің ресми хабарламасына сәйкес, көшбасшылар Қытай мен АҚШ-тың 2026 жылғы ірі көпжақты іс-шараларды: АТЭС экономикалары басшыларының бейресми кездесуін және «Жиырмалық тобы» саммитін табысты өткізуіне өзара қолдау көрсететінін растады.
Бұл эпизодтың өзі хаттамалық сипатта көрінуі мүмкін. Алайда ол қазіргі дипломатияның маңызды ерекшелігін көрсетеді.
Қытай мен АҚШ халықаралық тәртіпке, саудаға, технологияларға және қауіпсіздікке әртүрлі көзқараста болуы мүмкін және сонымен бірге бір институттардың жүйеқұраушы қатысушылары болып қала береді.
Демек, мәселе барған сайын олардың толық келісімге келе алатынында емес, екі елдің қатысуынсыз көпжақты тетіктер әлдеқайда тиімсіз жұмыс істейтін жерде олар ең төменгі үйлестіру деңгейін сақтай ала ма дегенге тіреледі.
Әлемдік экономика үшін бұл әсіресе G20 мен АТЭС аясында маңызды, өйткені ірі экономикалардың шешімдері әлдеқайда кең ауқымдағы мемлекеттерге әсер етеді.
Жаңа модель: өзара іс-қимыл салаларын бөлу
Біздің ойымызша, дәл осы жерде қазіргі сапардың ең қызықты нәтижелерінің бірі жатыр.
Қытай-АҚШ қатынастарында шартты түрде күн тәртібін функционалдық бөлу деп атауға болатын қағида біртіндеп көрініс табуда.
Екі елдің мүдделері тікелей түйісетін жерде бәсеке сақталады. Бұл бірқатар озық технологияларға, сауданың жекелеген мәселелеріне және стратегиялық қауіпсіздікке қатысты.
Бірақ тіпті бәсекелес державалардың өзара іс-қимылдың болмауынан тым үлкен шығынға ұшырайтын салалары да бар. Оларға әскери инциденттердің алдын алу, жасанды интеллект қауіпсіздігі, трансұлттық қылмыс, көлік байланыстылығы және жаһандық басқарудың жекелеген мәселелері жатады.
Дәл осы бағыттар саяси бір пікірді емес, жұмыс істейтін рәсімдерді талап етеді.
Мұндай модель ауқымды Қытай-АҚШ жақындасуына деген үміттен гөрі шынайырақ көрінеді. Ол толық ажырау сценарийінен де шынайырақ.
АҚШ пен Қытай арасындағы экономикалық, технологиялық және саяси бәсеке бірнеше көшбасшының кездесуінен кейін жоғалып кететіндей тым терең. Бірақ екі мемлекеттің өзара тәуелділігі мен ықпалының ауқымы да соншалықты үлкен, олар тек бәсеке арқылы ғана тиімді өзара іс-қимыл жасай алмайды.
Бұл Қазақстан үшін неліктен маңызды
Қазақстан тұрғысынан мұнда кеңірек қорытынды бар.
Қазіргі халықаралық жүйе мемлекеттерге қатынастарды екі қарапайым санатқа бөлуге барған сайын аз мүмкіндік береді: серіктестік немесе қарсы тұру.
Бір елдер бір салада бір мезгілде бәсекелесіп, басқа салада ынтымақтасып, үшінші салада тәуекелдердің алдын алудың бөлек тетіктерін құра алады.
Орта державалар үшін бұл неғұрлым күрделі, бірақ сонымен бірге неғұрлым икемді дипломатиялық орта қалыптастырады.
Қазақстан да әртүрлі күш орталықтарымен әркелкі бағыттар бойынша өзара іс-қимыл жасайды: сауда, энергетика, көлік, технологиялар, қауіпсіздік, білім және инвестициялар серіктестіктің бірдей саяси конфигурациясын міндетті түрде талап етпейді.
Сондықтан қазіргі Қытай-АҚШ келіссөздерінің тәжірибесі көшіруге арналған үлгі ретінде емес, халықаралық дипломатиядағы неғұрлым жалпы өзгерістің көрсеткіші ретінде қызықты: стратегиялық бәсеке жойылмаса да, функционалдық ынтымақтастықты сақтай алу өз алдына құндылыққа айналуда.
Осы тұрғыдан алғанда, ең ірі державалардың кездесулерінің ең маңызды нәтижелері ең дабыралы мәлімдемелер болмауы да мүмкін.
Кейде әскери құрылымдар арасындағы дағдарыстық коммуникацияның жұмыс істейтін тетігінің болуы, АҚШ пен Қытайдың ЖИ қауіпсіздігі мәселелері бойынша ресми өкілдерінің келесі кездесуі, құқық қорғау органдарының бірлескен жұмысы немесе қосымша тікелей әуе рейсі әлдеқайда маңыздырақ.
Дәл осындай практикалық тетіктерден біртіндеп бәсеке бәсеке күйінде қалып, бақылаудан тыс текетіреске айналмайтын шекаралар қалыптасады.
Қытайды Зерттеу Орталығы
