Халықаралық жүйенің жалғасып жатқан трансформациясы және өңірлік ынтымақтастық форматтарының маңызының артуы жағдайында Шанхай ынтымақтастық ұйымы институционалдық дамудың жаңа кезеңіне аяқ басты. 25 жыл ішінде ШЫҰ сенім нығайту мен қауіпсіздікті қамтамасыз ету тетігінен кең экономикалық, көлік, технологиялық және гуманитарлық күн тәртібі бар көпжақты құрылымға дейінгі жолдан өтті.
Осы үдерістегі келесі маңызды кезең ШЫҰ-ға мүше мемлекеттер Үкіметтері басшылары кеңесінің 2026 жылғы 19-20 қазанда Душанбе қаласында өтетін отырысы болмақ. Кездесуге дайындық қазірдің өзінде Ұйымның салалық тетіктері аясында, саяси, сауда-экономикалық, мәдени және гуманитарлық салалардағы практикалық ынтымақтастықты жандандыру мәселелерімен қатар қарастырылуда.
Алдағы отырыстың ерекшелігі оның қыркүйекте Бішкекте өткен ШЫҰ мемлекет басшылары саммитінен кейін өтуінде, онда Ұйымның одан әрі дамуының бағдарлары айқындалған болатын. Осыған байланысты Үкімет басшылары деңгейіне ең алдымен саяси шешімдерді практикалық іске асыру міндеті көшеді, соның ішінде сауда, көлік байланыстылығы, инвестициялар, цифрлық экономика және технологиялық ынтымақтастықты дамыту.
Қытайдың ШЫҰ-ның қазіргі архитектурасындағы рөлі
Қытай ШЫҰ құрылған сәттен бастап оның институционалдық және практикалық күн тәртібін қалыптастыруға ең белсенді қатысушылардың бірі болып келеді. Ұйымның негізін қалаушы мемлекет әрі оның тұрақты Хатшылығы орналасқан ел ретінде ҚХР ШЫҰ-ны көрші мемлекеттермен жүргізілетін дипломатиясының басым бағыттарының бірі ретінде қарастырады. Мұндай ұстаным Қытай тарапынан ресми түрде расталып, Ұйым аясындағы қызмет өңірлік қауіпсіздік, сауда және инвестициялар, қаржылық өзара іс-қимыл, инфрақұрылымды дамыту және гуманитарлық байланыстар мәселелерімен байланыстырылып отыр.
Сонымен бірге ШЫҰ-ның ерекшелігі оның консенсусқа негізделген моделінде жатыр. Шешімдер барлық мүше мемлекеттердің ұстанымдарын келісу негізінде қабылданады, бұл күн тәртібін біржақты қалыптастыру мүмкіндігін объективті түрде шектеп, өзара қолайлы тәсілдерді іздеуді талап етеді. Осы жағдайда Қытайдың рөлі ең алдымен ынтымақтастықтың жаңа бағыттарын ұсыну, қолданбалы тетіктер құру және бірлескен жобаларды іске асыру үшін қосымша мүмкіндіктер беру арқылы көрінеді.
Бұл бағытқа айтарлықтай серпін берген ҚХР-дың 2024-2025 жылдардағы ШЫҰ-ға төрағалығы және 2025 жылғы қыркүйекте Тяньцзинь саммитін өткізуі болды. Дәл осы кезеңде Ұйымның алдағы онжылдыққа арналған даму стратегиясы қалыптастырылды. Қабылданған ШЫҰ-ның 2035 жылға дейінгі даму стратегиясы бүгінде экономикалық және ынтымақтастықтың өзге де бағыттарының одан әрі дамуын айқындайтын негізгі құжаттардың бірі болып отыр.
Төрағалық аяқталғаннан кейін Қытай ұсынылған бастамаларды практикалық іске асыруды жалғастырды. ҚХР СІМ-нің ресми деректеріне сәйкес, 2026 жылғы шілдеге қарай жасыл өнеркәсіп, цифрлық экономика, ғылыми-техникалық инновациялар, энергетика, жоғары білім, кәсіби-техникалық даярлық және жасанды интеллект салаларында ынтымақтастықтың жеті платформасы іске қосылды. Олардың негізінде 160-тан астам жоба қалыптастырылды.
Осылайша, Қытайдың ШЫҰ аясындағы қатысуы қауіпсіздікке қатысты дәстүрлі мәселелерден экономикалық және технологиялық кооперацияға қарай біртіндеп кеңейіп келе жатқаны байқалады. Мұнда тек ауқымды инфрақұрылымдық бастамалар ғана емес, нақты салаларға бағытталған мамандандырылған алаңдарды қалыптастыру да сөз болып отыр.
Бұл бағыт 2026 жылғы 1 қыркүйекте Бішкек саммитінде жалғасын тапты. ҚХР Төрағасы Си Цзиньпин дәстүрлі бағыттарда — сауда, инвестициялар, энергетика және көлік байланыстылығында, сондай-ақ жасанды интеллект, цифрлық экономика және жасыл өнеркәсіп сияқты жаңа секторларда ынтымақтастықты нығайтудың қажеттігін атап өтті.
Қытай тарапы ШЫҰ мемлекеттерімен бірлесіп жасанды интеллектті қолдану жөніндегі Халықаралық ынтымақтастық орталығын дамыту, Тяньцзинде өткізу пункттеріндегі Қытай-ШЫҰ экономикалық ынтымақтастық орталығын құру және алдағы үш жыл ішінде ғылыми-технологиялық ынтымақтастықтың 100 жобасын іске асыру жоспарларын жариялады. Сондай-ақ Транскаспий халықаралық көлік бағытының тиімділігін арттыруға қолдау көрсетілетіні бөлек айтылды.
Соңғы бағыт Қазақстан үшін ерекше қызығушылық тудырады, өйткені ол ШЫҰ аясындағы Қытай бастамаларын оқшау қарастырмай, кеңірек Еуразиялық көлік байланыстылығы жүйесін қалыптастыру контекстінде бағалауға мүмкіндік береді.
Қазақстан мен Қытай: екіжақты өзара іс-қимылдан көпжақты кооперацияға
Қазақстан мен Қытай ШЫҰ-ның негізін қалаушы мемлекеттері ғана емес, сондай-ақ сауда, көлік, инвестициялар және шекара маңы инфрақұрылымы салаларында ынтымақтастықтың елеулі практикалық тәжірибесі бар көршілес елдер болып табылады. Осы тұрғыда екіжақты өзара іс-қимыл Ұйымның кең экономикалық күн тәртібінің қолданбалы элементтерінің бірі бола алады.
Бұл әсіресе көлік-логистикалық салада айқын көрінеді. 2026 жылдың бірінші жартыжылдығының қорытындысы бойынша Қазақстан мен Қытай арасындағы теміржол жүк тасымалының көлемі 18,7 млн тоннаға жетіп, өткен жылдың сәйкес кезеңімен салыстырғанда 9%-ға өсті. Қазақстаннан Қытайға экспорттық тасымалдар да оң динамика көрсетті. Сонымен қатар шекара маңы инфрақұрылымын дамыту және Бақты – Аягөз теміржол желісін салу жалғасуда, ол екі ел арасындағы үшінші теміржол өткелін қалыптастыруы тиіс.
Кеңірек алғанда, Қазақстан мен Қытай ынтымақтастығы Қытай экономикасын Орталық Азиямен, Каспий өңірімен және одан әрі Еуропа нарықтарымен байланыстыратын маршруттар желісін біртіндеп қамтып келеді. Бұл тұрғыда Транскаспий халықаралық көлік бағыты қосымша мәнге ие болуда, өйткені оның дамуы енді тек екіжақты деңгейде ғана емес, ШЫҰ-ның көлік күн тәртібін кеңірек талқылауға да енгізілуде.
Алайда көлік инфрақұрылымының өзі толыққанды экономикалық байланыстылықты қамтамасыз ете алмайды. Әкімшілік және цифрлық тетіктерді — кедендік рәсімдерді, электрондық құжат айналымын, бақылау жүйелері мен сауда стандарттарын — үйлестіру де кем емес маңызды болып отыр.
Дәл осы бағытты Қазақстан жүйелі түрде ілгерілетіп келеді. 2026 жылғы қыркүйекте ШЫҰ-ға мүше мемлекеттердің сыртқы экономикалық және сыртқы сауда қызметіне жауапты министрлерінің кеңесінде қазақстандық тарап қағазсыз және электрондық сауданы одан әрі дамыту, сауда рәсімдерін цифрландыру және электрондық құжаттарды өзара тану қажеттігін қолдады. Кездесу қорытындысы бойынша ШЫҰ-ға мүше мемлекеттердің көпжақты сауда-экономикалық ынтымақтастық бағдарламасын іске асыру жөніндегі 2026-2030 жылдарға арналған іс-шаралар жоспары келісілді, оны Үкімет басшылары кеңесінің бекітуіне ұсыну көзделіп отыр.
Осыған байланысты Душанбе қаласындағы алдағы отырыс Қазақстан үшін практикалық мәнге ие болмақ. Әңгіме ұлттық экономикалық мүдделерге де, ШЫҰ-ның ортақ күн тәртібіне де бірдей сай келетін бағыттарды ілгерілету мүмкіндігі туралы болып отыр: көлік байланыстылығын арттыру, сауда рәсімдерін жеңілдету, цифрлық шешімдерді дамыту және трансшекаралық бизнес үшін қолайлы жағдайлар жасау.
Ірі ішкі нарығы, өндірістік және технологиялық базасы бар Қытай осындай жобаларды іске асыруда Қазақстанның негізгі экономикалық әріптестерінің бірі болып қала береді. ҚР Үкіметінің ресми деректеріне сәйкес, 2025 жылы екіжақты сауда 48 млрд доллардан асты, ал екі ел арасындағы теміржол тасымалының көлемі 35,6 млн тоннаға жетті. Сонымен бірге тараптар инвестициялық салада, АӨК және көлік-логистикалық секторда ынтымақтастықты кеңейтуді жалғастыруда.
Осы жағдайда Қазақстан-Қытай өзара іс-қимылы ШЫҰ-ның кең экономикалық күн тәртібін іске асырудың практикалық үлгілерінің бірі ретінде қарастырылуы мүмкін. Алайда оның Ұйым үшін маңызы екіжақты тәжірибенің басқа қатысушылар үшін де қолжетімді әрі тиімді көпжақты шешімдерге қаншалықты айнала алатынына байланысты болмақ.
Практикалық тиімділік негізгі сын-қатер ретінде
Соңғы жылдары ШЫҰ-дағы экономикалық ынтымақтастықтың институционалдық құрылымы айтарлықтай кеңейді. Ұйым аясында сауда, инвестициялар, қаржы, көлік, энергетика, ауыл шаруашылығы, электрондық коммерция, кедендік ынтымақтастық және транзиттік әлеуетті дамыту салаларында өзара іс-қимыл тетіктері жұмыс істейді.
Сонымен бірге тетіктер санының артуы экономикалық интеграцияның тереңдеуін автоматты түрде білдірмейді. ШЫҰ мемлекеттері экономикаларының ауқымы, сыртқы сауда құрылымы, басқа интеграциялық бірлестіктерге қатысуы және ұлттық реттеу тұрғысынан ерекшеленеді. Ал Ұйымның өзі мемлекетаралық және консенсусқа негізделген сипатын сақтай отырып, үстемұлттық басқару моделін көздемейді. Нәтижесінде негізгі мәселелердің бірі күн тәртібін одан әрі кеңейту емес, бар тетіктердің тиімділігін арттыру болып отыр.
Осы тұрғыда одан әрі дамудың бірнеше перспективалы бағытын бөліп көрсетуге болады. Ең алдымен сауда рәсімдерін жеңілдету өзекті болып қала береді. Кедендік өзара іс-қимылды цифрландыру, электрондық құжаттарды өзара тану және әкімшілік кедергілерді жүйелі түрде жою терең интеграциялық форматтарға жеделдетілген өтуден гөрі анағұрлым жылдам практикалық нәтиже бере алады.
Екінші бағыт ретінде көлік байланыстылығы алға шығады. Еуразияның елеулі бөлігін қамтитын ШЫҰ кеңістігі үшін әртүрлі дәліздерді үйлестіру және шекара маңы инфрақұрылымының өткізу қабілетін арттыру ерекше маңызды. Осы контексте Қазақстан негізгі транзиттік тораптардың бірі ретіндегі функциясын сақтай алады, ал Қытайдың қатысуы қосымша жүк, инвестициялық және технологиялық әлеует береді.
Үшінші бағыт технологиялық кооперацияға айналуда. Қытай тарапынан цифрлық экономика, жасанды интеллект және ғылыми-техникалық инновациялар саласында мамандандырылған платформалардың іске қосылуы өзара іс-қимыл үшін қосымша институционалдық негіз қалыптастырады. Алайда мұндай тетіктердің одан арғы нәтижелілігі жарияланған жобалардың санына емес, мүше мемлекеттердің қатысу деңгейіне, олардың практикалық қайтарымына және қатысушылардың технологиялық даму деңгейінің әртүрлілігін ескеру мүмкіндігіне байланысты болады.
Соңында, ШЫҰ ішкі тепе-теңдігін сақтау міндеті де өзекті болып қала береді. Ұйымның кеңеюі мүдделерді келісу үдерісін объективті түрде күрделендіреді, бірақ сонымен бірге оның экономикалық және саяси әлеуетін арттырады. Сондықтан консенсус қағидаты бір жағынан шешім қабылдауды баяулатуы мүмкін, ал екінші жағынан барлық мемлекеттердің тең құқықты қатысуының маңызды кепілі болып қала береді.
Алдағы кезеңде ШЫҰ-ның тиімділігі көп жағдайда соңғы жылдардағы стратегиялық ұстанымдарды іске асырылатын жобалар жүйесіне айналдыру қабілетіне байланысты болмақ. 2026 жылғы Бішкек декларациясы мүше мемлекеттердің 2026-2035 жылдарға арналған ШЫҰ даму стратегиясының міндеттерін дәйекті түрде орындау ниетін растады, бұл ынтымақтастықты одан әрі институционалдандыру үшін ұзақ мерзімді негіз қалыптастырады.
Бұл үдерісте Қытай экономикасының ауқымы, технологиялық мүмкіндіктері және ұсынылатын ынтымақтастық тетіктерінің көптігі арқасында белсенді рөлін сақтап қала бермек. Алайда Қытай бастамаларының практикалық тұрақтылығы олардың басқа мемлекеттердің ұлттық басымдықтарымен үйлесуіне және кейіннен Ұйымның ұжымдық тетіктеріне енгізілуіне тікелей байланысты.
Қазақстан үшін ең оңтайлысы — Қытаймен ШЫҰ аясындағы өзара іс-қимыл көпжақты күн тәртібін толықтыратын, бірақ оны алмастырмайтын прагматикалық тәсіл болып қала береді. Елдің географиялық орналасуын пайдалануға және сонымен бірге қосымша экономикалық құн қалыптастыруға мүмкіндік беретін жобалар ерекше қызығушылық тудырады — көлік және логистикалық тораптарды дамыту, сауданы цифрландыру, өнеркәсіптік кооперация және жаңа технологияларды енгізу.
Осылайша, Душанбе қаласында өтетін Үкімет басшылары кеңесінің алдағы отырысы ШЫҰ-ның стратегиялық бағдарларды қалыптастырудан оларды практикалық іске асыруға көшу қабілетіне кезекті сынақ болмақ. Бұл кезеңде ең перспективалысы интеграцияны өз алдына мақсат ретінде жеделдету емес, мүше мемлекеттердің мүдделері айтарлықтай дәрежеде тоғысатын бағыттарды дәйекті дамыту болып көрінеді.
Осы контексте Қытайдың рөлі ең алдымен бірлескен жобалар үшін қосымша экономикалық, инфрақұрылымдық және технологиялық мүмкіндіктер беруде, ал Қазақстан Қытай бағыты, Орталық Азия және кеңірек Еуразиялық көлік-экономикалық үдерістер арасындағы байланыстырушы элементтердің бірі ретінде әрекет ете алады.
Дәл ұлттық мүдделердің, өзара тиімді жобалардың және консенсусқа негізделген тетіктердің үйлесімі болашақта ШЫҰ-ның Еуразия кеңістігінде практикалық ынтымақтастықтың тұрақты платформасы ретіндегі маңызын нығайту қабілетін айқындайтын болады.
Фото: eurasian-guild.com
Қытайды Зерттеу Орталығы
