Соңғы жылдары «түркі әлемі» ұғымы Еуразияның саяси, мәдени және академиялық дискурсында жиі айтыла бастады. Түркі мемлекеттері ұйымы тарих, тіл, мәдениет және бірегейлік ортақтығын мүше мемлекеттер арасындағы ынтымақтастықтың маңызды негіздерінің бірі ретінде қарастырады. «Түркі әлемінің 2040 жылға дейінгі көзқарасы» атты тұжырымдамалық құжатта да олардың арасындағы үйлестіру мен өзара іс-қимылды тереңдету міндеті қойылған.
Тілдік, мәдени және өркениеттік ұғым ретінде «түркі әлемінің» объективті негіздері бар. Түркі халықтарын көптеген тарихи, лингвистикалық және мәдени байланыстар біріктіреді. Алайда тілдік-мәдени ортақтықты тарихи, саяси немесе аумақтық тиесіліктің дәлелі ретінде түсіндіруге бола ма? Белгілі бір өңірде түркі тілдерінде сөйлейтін халықтардың болуы сол өңірдің тарихи тұрғыдан біртұтас саяси «түркі әлемінің» бөлігі болғанын білдіре ме? Бұл сұрақты пайымдауға Шыңжаңның көпқабатты тарихы мүмкіндік береді.
Қытайда жақында жарияланған «Қытайдың Шыңжаң өңірінің тарихы» (《中国新疆地区历史》) және «Қытайдың Шыңжаң өңірі діндерінің тарихы» (《中国新疆地区宗教史》) кітаптары мұндай талдау үшін елеулі материал ұсынады. Авторлар Шыңжаңның дамуын бір халықпен, бір тілмен немесе бір сеніммен байланысты бірсызықты үдеріс ретінде емес, ғасырлар бойғы көші-қонның, әртүрлі халықтардың өзара ықпалдасуының, діндердің қатар өмір сүруінің және өркениеттер арасындағы байланыстардың тарихы ретінде көрсетеді. Сонымен бірге өңір тарихы көпұлтты Қытай мемлекетінің қалыптасуы мен дамуы аясында қарастырылады.
Шыңжаң мен «түркі әлемінің» арақатынасын талқылағанда тілдік, этникалық, мәдени-өркениеттік және мемлекеттік-саяси категорияларды ажырату қажет. Ұйғыр, қазақ, қырғыз, өзбек және түрік тілдері түркі тілдер семьясына жатады. Шыңжаңның бірқатар халықтары мен Орталық Азия халықтарының арасында тіл, әдет-ғұрып, әдебиет, музыка, өнер және күнделікті мәдениет салаларында тарихи байланыстар бар. Бұл – өңір тарихының объективті бөлігі.
Алайда тілдік туыстық ең алдымен тілдер арасындағы генетикалық және тарихи байланысты білдіреді. Ол халықтардың бірдей екенін немесе аумақтың тарихи-саяси тиесілігін анықтамайды. Ағылшын, неміс және нидерланд тілдерінің герман тілдер тобына, ал француз, испан және итальян тілдерінің роман тілдер тобына жатуы біртұтас саяси кеңістік бар дегенді білдірмейтіні сияқты, тілдік туыстық мемлекеттік шекараларды айқындауға немесе қайта қарауға негіз бола алмайды.
Тілдер мемлекеттік шекаралардан асып таралуы, мәдени дәстүрлер әртүрлі елдердегі халықтарға ортақ болуы, этникалық топтар қазіргі шекаралардың екі жағында да қоныстануы мүмкін. Бірақ мемлекеттер мен аумақтардың қалыптасуы ешқашан тек тілдік факторға сүйеніп айқындалған емес. Сондықтан «халық түркі тілінде сөйлейді» деген тұжырымнан аумақтың белгілі бір тарихи-саяси тиесілігі туралы қорытынды жасау тілдік жіктеу мен мемлекеттілік тарихын шатастыруға әкеледі.
«Қытайдың Шыңжаң өңірінің тарихы» кітабы өңір тарихын ұзақ тарихи перспективада қарастырады. Зерттеу көне дәуірден қазіргі заманға дейінгі кезеңді қамтып, Шыңжаңның дамуы бір ғана халықтың немесе мемлекеттің пайда болуынан басталмайтынын көрсетеді. Ол халықтардың көші-қоны, этникалық топтардың өзара ықпалдасуы, саяси құрылымдардың алмасуы және әртүрлі өркениеттердің байланыстары барысында қалыптасты.
Әртүрлі дәуірлерде қазіргі Шыңжаң аумағында сақтар, юэчжилер, усундар, цяндар, ғұндар, ханьдар, соғдылар, сяньбилер, жужандар, түріктер, ұйғырлар, моңғолдар және басқа да халықтар өмір сүрді. Түріктер мен кейінгі түркітілдес халықтар өңір тарихының маңызды бөлігі болғанымен, олар оның бүкіл мазмұнын қамтымайды және Шыңжаңның алдыңғы тарихын түсіндірудің жалғыз бастапқы нүктесі бола алмайды.
Белгілі бір халықтың қандай да бір аумақта ұзақ уақыт болуы сол аумақтың мәңгілікке тек бір этникалық тиесілілікке ие болғанын білдірмейді. Әйтпесе халықтардың көші-қонын, мемлекеттердің алмасуын және мәдени ықпалдасуды бастан өткерген Еуразияның кез келген өңірін әртүрлі тарихи кезеңдерде қазіргі саяси кеңістіктердің біріне жатқызуға болар еді. Бұл тарихи талдауды қазіргі саяси және ұлттық категорияларды алыстағы өткенге кері телумен алмастырады. Мұндай мәселе халықтар, мемлекеттер, сауда жолдары мен әкімшілік шекаралар ғасырлар бойы өзгеріп отырған Орталық Еуразия үшін әсіресе маңызды.
Кітапта Шыңжаңды мемлекеттік басқару жүйесінің эволюциясына да назар аударылады. Авторлар оны Хань әулеті тұсындағы Батыс өңір протекторатының құрылуынан, Тан дәуіріндегі Аньси және Бэйтин әкімшілік құрылымдарынан бастап, Цин әулеті кезеңіндегі Іле генерал-губернаторлығы институты мен 1884 жылы Шыңжаң провинциясының құрылуына дейін қадағалайды.
Демек, өңір тарихын зерттегенде халықтардың көші-қонын ғана емес, мемлекеттік институттардың дамуын, экономикалық байланыстарды, әкімшілік басқаруды, халықтың қоныс аударуын және Қытайдың әртүрлі бөліктері мен Еуразияның іргелес кеңістіктері арасындағы ұзақ мерзімді ықпалдастықты да ескеру қажет. Шыңжаңның тарихи мәнін бір ғана тілдік немесе этникалық белгі арқылы анықтау оның күрделі тарихының елеулі бөлігін назардан тыс қалдырады.
«Қытайдың Шыңжаң өңірі діндерінің тарихы» мәселенің тағы бір қырын көрсетеді. Шыңжаңның діни дамуын бір конфессиялық кеңістіктің үздіксіз тарихы ретінде қарастыру мүмкін емес. Әртүрлі кезеңдерде мұнда ежелгі жергілікті нанымдар болды, зороастризм мен буддизм таралды, кейінірек даосизм, несториандық және манихейлік пайда болды. Ұзақ уақыт бойы буддизм өңірдің жетекші діндерінің бірі болды.
Ислам Шыңжаңның оңтүстік аймақтарына шамамен IX ғасырдың соңы – X ғасырдың басында ене бастады. Оның таралуы бірнеше ғасыр бойы жалғасып, кейінірек жергілікті халықтың едәуір бөлігі арасында басым орынға ие болды. Соның өзінде өңірдің діни әртүрлілігі толық жойылған жоқ.
Қазіргі халықтың діни тиесілігін екі мың жылдық немесе одан да ертеректегі тарихқа механикалық түрде көшіруге болмайды. Өңір халықтарының ата-бабаларының діни мәдениеті бірнеше рет өзгеріп, әртүрлі рухани және мәдени дәстүрлердің ықпалын бастан өткерді. Сондықтан Шыңжаң тарихында этникалық тиесілік, тіл және дін ешқашан біржола бекітілген ажырамас бірлік болған емес.
Бұған Куча, Хотан және Гаочанның буддалық үңгір кешендері, фрескалары мен жазба ескерткіштері, сондай-ақ зороастризм, несториандық және манихейліктің болғанын айғақтайтын деректер де дәлел. Олар Шыңжаңды әртүрлі діндер мен өркениеттердің ұзақ мерзімді өзара ықпалдасу кеңістігі ретінде көрсетеді. Егер оның тарихын тек түркі-ислам кеңістігінің бірізді қалыптасуы ретінде сипаттасақ, исламға дейінгі тарихтың және өңірдің бай мәдени мұрасының елеулі бөлігі назардан тыс қалады.
Шыңжаң Еуразия құрлығының ішкі бөлігінде орналасқан және оның тарихының басты ерекшеліктерінің бірі – байланыстырушы рөлі. Ғасырлар бойы мұнда Орталық Қытайдан, Моңғол үстіртінен, Орталық, Оңтүстік және Батыс Азиядан келген адамдар, тауарлар, технологиялар, көркем дәстүрлер мен діни идеялар тоғысты. Соның арқасында Шыңжаң көне Жібек жолы бойындағы өркениеттік алмасудың маңызды кеңістіктерінің біріне айналды.
Сондықтан Шыңжаңның Орталық Азиямен және түркітілдес халықтармен терең тарихи-мәдени байланыстарын мойындау оны бір ғана мәдени немесе тарихи дәстүрге ерекше тиесілі деп қарапайым қорытынды жасауға әкелмеуі тиіс. Байланыс бірдейлік дегенді білдірмейді. Тілдік туыстық саяси тиесілікті білдірмейді. Мәдени ортақтық та аумақтық қорытындылар жасауға негіз бола алмайды.
Орталық Еуразия тарихы қатаң бөлінген өркениеттік кеңістіктер түсінігіне сыймайды. Ғасырлар бойы мұнда бір-бірімен қабаттасқан көптеген бірегейліктер мен байланыстар болды. Бір аумақ бір мезгілде бірнеше мәдени, сауда және зияткерлік кеңістіктің бөлігі бола отырып, біртұтас мемлекеттің құрамына кірмеуі мүмкін. Осындай тәсіл Шыңжаңның Орталық Азиямен тарихи байланыстарын мойындауға және сонымен бірге оның тарихын Қытайдың тарихи дамуы контекстінде қарастыруға мүмкіндік береді.
Академиялық тұрғыдан «түркі тілдері», «түркі халықтарының мәдениеті», «түркі мәдени мұрасы» және «түркі мәдениеттерінің өзара ықпалдасуы» ұғымдары толық негізді зерттеу бағыттары болып табылады. Шыңжаңның Қазақстанмен, Қырғызстанмен, Өзбекстанмен және Орталық Азияның басқа аумақтарымен тіл, әдебиет, музыка, дәстүрлер және күнделікті мәдениет салаларындағы байланыстары да терең зерттеуге лайық.
Бірақ мұндай зерттеулер түбегейлі ажыратуды талап етеді: тілдік ұғым автоматты түрде аумақтық ұғымға айналмауы тиіс; мәдени бірлік мемлекеттік егемендік категориясы емес; этникалық туыстық саяси тиесілікті білдірмейді. «Қытайдың Шыңжаң өңірінің тарихы» және «Қытайдың Шыңжаң өңірі діндерінің тарихы» еңбектерінің маңызды мәндерінің бірі де осында. Олар Шыңжаңды бір халықтың, бір тілдің немесе бір діннің призмасы арқылы түсіндіруден шығуға мүмкіндік береді.
Түркі мәдени компоненті Шыңжаң тарихында маңызды орын алады, ал оның Орталық Азиямен байланыстары өңір тарихының ажырамас бөлігі. Алайда Шыңжаңның қазіргі этникалық, тілдік және діни құрылымы ежелгі дәуірден бері өзгеріссіз қалған жоқ. Ол ғасырлар бойы халықтардың көші-қоны, өзара ықпалдасуы, діндердің таралуы, мемлекеттік институттардың қызметі және өркениеттер арасындағы байланыстар әсерінен қалыптасты.
Осы контексте «түркі әлемі» ұғымының өзі де дәлдікті талап етеді. Ол түркі мемлекеттері мен халықтарының тілдік, мәдени, тарихи және қазіргі ынтымақтастық кеңістігі ретінде айқын мазмұнға ие. Алайда оны тарихи-аумақтық немесе мемлекеттік-саяси тиесілік категориясы ретінде қолдану тарихи талдаудың әртүрлі деңгейлерін шатастырады.
Қазіргі Түркі мемлекеттері ұйымы – егемен мемлекеттердің үкіметаралық ынтымақтастық тетігі. Оның құжаттары тарих, тіл, мәдениет және бірегейлік ортақтығын атап көрсетумен қатар, егемен теңдік, аумақтық тұтастық, шекаралардың мызғымастығы және ішкі істерге араласпау қағидаттарына сүйенеді. Демек, мәдени және тілдік ортақтық мемлекеттік шекаралардан асып таралуы мүмкін, бірақ бұл шекаралардың өзіне күмән келтірмейді.
Қазақстан үшін мұндай ажыратудың ерекше маңызы бар. Қазақстан Республикасы Түркі мемлекеттері ұйымының негізін қалаушы мемлекеттердің бірі ретінде түркі әлемі ішіндегі мәдени, тілдік, білім беру, экономикалық және гуманитарлық байланыстарды нығайтуды дәйекті түрде қолдайды. Сонымен бірге қазақстандық ұстаным түркі ортақтығын геосаяси немесе аумақтық жобаға айналдыруды көздемейді. Президент Қасым-Жомарт Тоқаев 2026 жылы Түркі мемлекеттері ұйымы «геосаяси жоба да, әскери ұйым да емес» екенін атап өтіп, оны ең алдымен сауда-экономикалық, технологиялық, цифрлық және мәдени-гуманитарлық ынтымақтастық алаңы ретінде айқындады. Бұл ұстаным егемен теңдікке, аумақтық тұтастыққа, халықаралық деңгейде танылған шекаралардың мызғымастығына және ішкі істерге араласпауға негізделген ОТМ қағидаттарына сәйкес келеді.
Бұл логика Қазақстанның Қытаймен қатынастарында да көрініс табады. Қазақстан Республикасы егемендік пен аумақтық тұтастықты өзара құрметтеу және ішкі істерге араласпау қағидаттарын басшылыққа алады. Қазақстан Республикасы мен Қытай Халық Республикасының 2024 жылғы 3 шілдедегі Бірлескен мәлімдемесінде тараптар осы қағидаттарға бейілділігін растады, ішкі істерге сыртқы араласуға және адам құқықтары мәселелерін саясиландыруға қарсы шықты. Қазақстан сондай-ақ Қытай Халық Республикасының Үкіметі бүкіл Қытайды білдіретін жалғыз заңды үкімет болып табылатын «бір Қытай» қағидатына өзгермейтін бейілділігін растады. Бұл – Қазақстанның орнықты сыртқы саяси бағытының бір бөлігі.
Осы тұрғыдан қазақтар мен басқа да түркітілдес халықтардың Шыңжаң тұрғындарымен тарихи, тілдік және мәдени байланыстары мемлекеттік егемендік пен аумақтық тұтастық қағидаттарына қайшы келмей, Орталық Еуразияның ортақ мұрасының маңызды бөлігі ретінде қарастырылуы тиіс. Қазақстан үшін түркі мәдени мұрасы, Орталық Азия өңірлік бірегейлігі және Қытаймен стратегиялық әріптестік бір-бірін жоққа шығаратын категориялар емес. Керісінше, олардың үйлесімі Қазақстанға тән халықаралық құқықты құрметтеуге, тату көршілікке, ішкі істерге араласпауға және мәдени байланыстарды саясиландырмай дамытуға негізделген сыртқы саяси үлгіні көрсетеді.
Мәдени ортақтық пен мемлекеттік-саяси тиесілікті дәл осылай ажырату қазіргі Еуразияның күрделі әрі алуан түрлі кеңістігіндегі ынтымақтастық үшін ең орнықты негізді қалыптастырады.
