ҚХР Төрағасы Си Цзиньпиннің 23-25 қыркүйек аралығында өтіп жатқан АҚШ-қа мемлекеттік сапары ең алдымен екі көшбасшының келіссөздерімен және үлкен саясат мәселелерімен назар аударады. 24 қыркүйекте Си Цзиньпин мен АҚШ Президенті Дональд Трамп Ақ үйде келіссөздер өткізді. Жарты жылдан аз уақыт ішінде екі ел басшыларының өзара мемлекеттік сапарлары өтті: мамыр айында Дональд Трамп Қытайға барды, енді қытай көшбасшысы Вашингтонда. Қытай тарапы мұндай қарқындылықты екіжақты қатынастар тарихында бұрын-соңды болмаған деп атайды.
Алайда қазіргі сапар тағы бір жайтпен де қызықты. Сауда, жасанды интеллект, қауіпсіздік мәселелері және халықаралық күн тәртібімен қатар, онда қытай-американ қатынастарының адамдық өлшемі де айрықша орын алады.
Бұл кеңірек сұрақ қоюға мүмкіндік береді: екі ірі державаның қатынастарының тұрақтылығы тек олардың көшбасшыларының келісімге келе алуына ғана емес, сонымен бірге қоғамдар, университеттер, өңірлер, бизнес және жастар арасындағы байланыстардың болуына қаншалықты тәуелді?
Қазақстан үшін де бұл сұрақ қызықты. Ірі державалардың өзара іс-қимыл тәжірибесі көрсеткендей, саяси диалогты практикалық және қоғамдық байланыстардың кең тармақталған жүйесі толықтырған кезде қатынастар әлдеқайда орнықты болады.
Келіссөздер қатынастардың күрделі табиғатын растады
24 қыркүйекте өткен кездесу қазіргі қытай-американ қатынастарының тән ерекшелігін тағы да көрсетті: бәсеке мен ынтымақтастық бір мезгілде қатар өмір сүреді.
ҚХР СІМ-нің ресми хабарлауынша, тараптар сауда-экономикалық өзара іс-қимылды, жасанды интеллектті, Тайваньды, сондай-ақ Таяу Шығыс, Украина дағдарысы және Корей түбегі сияқты халықаралық және өңірлік мәселелерді талқылады. Си Цзиньпин қайтадан «конструктивті стратегиялық тұрақтылыққа» қатысты қытайлық ұстанымды атап өтті: ол бойынша ынтымақтастық қатынастардың негізгі бағыты болып қалуы тиіс, бәсеке белгілі бір шектерде ұсталып, ал келіспеушіліктер қақтығысқа ұласпайтындай етіп басқарылуы керек.
Сауда-экономикалық күн тәртібі келіссөздердің ең нақты салаларының бірі болып қала береді. АҚШ қаржы министрі Скотт Бессенттің айтуынша, тараптар қолданыстағы сауда бітімін тағы екі айға ұзартуға келісті. Сонымен бірге бұл әзірге жинақталған сауда мәселелерін түпкілікті реттеуден гөрі келіссөздер үшін қосымша уақытқа көбірек ұқсайды. Шешілмеген тақырыптардың қатарында тарифтер, америкалық өнімдерді сатып алу, сирек жер металдары және технологиялық шектеулер бар.
Жасанды интеллектті талқылау да назар аударарлық. Қытай тарапы ЖИ-дің артықшылықтары мен тәуекелдері, оны теріс пайдаланудың алдын алу және технологияға адам бақылауын сақтау жөніндегі екіжақты диалогты жалғастыруды ұсынды. Дональд Трамп, қытайдың ресми хабарламасына сәйкес, осы саладағы диалог пен ынтымақтастықты жалғастыруды да қолдады.
Осылайша, келіссөздер түбегейлі келіспеушіліктерді жойған жоқ. Алайда олар қатынастардың әртүрлі деңгейлерін бөле қарастыру мүмкіндігін растады: стратегиялық технологияларда бәсекелесу, сезімтал саяси мәселелерді талқылау және сонымен қатар практикалық өзара іс-қимыл арналарының сақталуы.
Дәл осындай көпқабаттылық қазіргі қытай-американ қатынастары моделінің басты сипаттарының біріне айналып отыр.
Қоғамдық байланыстар стратегиялық күн тәртібінің бөлігіне айналуда
Осы фон аясында қазіргі сапардың маңызды жарияланымдарының бірі жастарға қатысты жаңа бастама болғаны ерекше назар аударады.
24 қыркүйекте Ақ үйдегі рәсім кезінде Си Цзиньпин алдағы бес жыл ішінде алмасу мен оқу үшін 100 мың жас америкалықты Қытайға шақыру жөніндегі жаңа бастаманы жариялады. Бұл бағдарлама іс жүзінде 2023 жылғы қарашада Сан-Францискода жарияланған «бес жылда 50 мың» бастамасын жалғастырады. Қытай тарапының мәліметінше, бастапқы мақсат белгіленген мерзімнен екі жарым жыл бұрын орындалған.
Жаңа бастаманың ауқымы гуманитарлық байланыстардың Бейжің үшін дипломатияға қосымша екінші кезектегі нәрсе емес, қатынастарды ұзақ мерзімге тұрақтандыру құралдарының бірі ретінде қарастырылатынын көрсетеді.
Әрине, білім беру бағдарламалары тарифтер, экспорттық бақылау немесе Тайвань мәселелерін шешпейді. Бірақ олардың қызметі басқа.
Стратегиялық бәсеке әдетте басқа елді негізінен қауіптер, шектеулер және саяси келіспеушіліктер призмасы арқылы қарастыру үрдісін күшейтеді. Тікелей байланыстар анағұрлым күрделі көрініс қалыптастырады. Студенттер, оқытушылар, кәсіпкерлер мен зерттеушілер басқа ел туралы түсінікті тек саяси ақпараттық күн тәртібі арқылы ғана емес, өз тәжірибесі арқылы да қалыптастыру мүмкіндігіне ие болады.
Қытай мен АҚШ қатынастары үшін бұл әсіресе маңызды, өйткені олардың арасындағы бәсеке ұзақ мерзімді сипатқа ие.
Өңіраралық байланыстар тұрақтылықтың қосымша деңгейін қалыптастырады
Вашингтон мен Бейжің қатынастарына қатысты жиі назардан тыс қалатын өзге бір өзара іс-қимыл деңгейі бар: өңірлердің ынтымақтастығы.
Қытай провинциялары мен америкалық штаттар, сондай-ақ екі елдің қалалары арасында ондаған жылдар бойы сауда, білім беру, ауыл шаруашылығы, мәдениет, туризм және экология салаларында байланыстар дамыды. Бұл байланыстардың практикалық ерекшелігі бар: олар үлкен геосаясатқа қарағанда бизнес, университеттер және жергілікті қауымдастықтардың нақты мүдделеріне әлдеқайда жақын.
Сондықтан өңірлік ынтымақтастық мемлекетаралық қатынастар күрделенген кезеңдерде де жалғаса алады.
Биыл Қытай-Калифорния сауда-экономикалық форумы, бауырлас қалалар конференциясы, ауыл шаруашылығы, өнеркәсіп, логистика және басқа салалар өкілдерінің қатысуымен өңіраралық диалогтар өтті. Мұндай форматтар екі мемлекеттің саяси келіспеушіліктерін жоймайды, бірақ нақты өзара мүдделер сақталған жерде жұмыс байланыстарын қолдайды.
Мұндай тәжірибе Орталық Азия тұрғысынан да қызықты. Мемлекеттердің сыртқы қатынастары барған сайын ұлттық үкіметтердің байланыстарымен ғана шектелмей келеді. Қалалар, өңірлер, университеттер, зерттеу орталықтары мен кәсіпорындар біртіндеп халықаралық ынтымақтастықтың дербес қатысушыларына айналуда.
Өңірлік, білім беру және сараптамалық байланыстарды әртүрлі халықаралық серіктестермен қатар белсенді дамытып отырған Қазақстан үшін дипломатияның бұл деңгейі барған сайын маңызды бола түсуде.
Сапардың символдық элементтері де маңызды
Қазіргі сапар бағдарламасының кейбір элементтері алғаш қарағанда тек салтанатты сипатта көрінуі мүмкін. Алайда дипломатияда символдық әрекеттер көбіне кеңірек саяси ниетті түсінуге көмектеседі.
24 қыркүйекте Пэн Лиюань мен АҚШ-тың бірінші ханымы Мелания Трамп Смитсон институтының Азия өнері ұлттық музейіне барып, АҚШ пен Азия арасындағы көркем байланыстар тарихын бейнелейтін туындылармен танысты және америкалық мектеп оқушыларымен кездесті. Ақ үй бағдарламаның осы бөлігінің мәдени және білім беру өлшемін бөлек атап өтті.
Си Цзиньпин сондай-ақ Атланта хайуанаттар бағына екі алып панданың жақын арада келетінін жариялап, қытайдың қоғамдық дипломатиясының кеңінен танымал символдарының бірін қайта қолданды.
Жеке алғанда бұл оқиғалар АҚШ пен Қытай арасындағы стратегиялық тепе-теңдікті өзгертпейді. Бірақ олар қазіргі сапарға тек келіспеушіліктер жөніндегі келіссөздерді ғана емес, сонымен бірге оң қоғамдық күн тәртібін де енгізуге ұмтылысты көрсетеді.
Бұл әсіресе екі елдің саяси қатынастары күрделі болып отырған жағдайда айқын көрінеді.
Неліктен адам факторын екінші кезектегі деп санауға болмайды
Қытай-американ қатынастарының тарихы қоғамдық байланыстардың кейде шынымен де саяси өзгерістердің алдында жүргенін көрсетеді.
1971 жылы америкалық спортшылардың Қытайға сапарымен басталған «пинг-понг дипломатиясы» қатынастарды қалыпқа келтірудің символдық алғышарттарының біріне айналды. Келесі жылы-ақ президент Ричард Никсонның ҚХР-ға тарихи сапары өтті, ал екі ел арасындағы дипломатиялық қатынастар 1979 жылы орнатылды.
1970-жылдардың басындағы жағдай мен қазіргі кезең арасында тікелей ұқсастық жүргізу асыра сілтеу болар еді. Бүгінде Қытай мен АҚШ бір-бірінен дипломатиялық оқшаулану жағдайында емес. Олардың экономикалары, университеттері мен қоғамдары әлдеқайда тығыз байланысқан.
Бірақ тарихи тәжірибе басқа бір заңдылықты көрсетеді: мемлекетаралық қатынастарға басшылардың кабинеттерінен тыс жұмыс істейтін өзара іс-қимыл арналары қажет.
Дәл осындай байланыстар саяси дағдарыстар кезеңінде тұрақтылықтың қосымша қорын қалыптастырады.
Қазақстандық көзқарас: көпдеңгейлі дипломатия нормаға айналуда
Қазақстан үшін қазіргі сапар әртүрлі өзара іс-қимыл деңгейлерінің осындай үйлесімімен қызықты.
Қытай мен АҚШ бір мезгілде экономикалық және технологиялық мәселелер бойынша қатаң келіссөздер жүргізіп, стратегиялық тұрғыдан сезімтал проблемаларды талқылап, гуманитарлық байланыстарды кеңейтуде. Бұл қайшылық емес, керісінше қазіргі халықаралық қатынастардың сипатын көрсетеді.
Ірі державалар арасында елеулі келіспеушіліктер сақталуы мүмкін, бірақ бұл барлық басқа салаларда ынтымақтастықтың тоқтауын міндетті түрде білдірмейді.
Орташа мемлекеттер үшін мұндай модельдің практикалық маңызы бар.
Қазақстан саяси келіспеушіліктер экономикалық, ғылыми, білім беру және қоғамдық байланыстардың автоматты түрде бұзылуына әкелмейтін халықаралық ортаға мүдделі. Дәл әртүрлі өзара іс-қимыл арналарының сақталуы мемлекеттерге көпвекторлы сыртқы саясат жүргізуге және бір мезгілде ынтымақтастықтың әртүрлі форматтарына қатысуға мүмкіндік береді.
Сонымен бірге гуманитарлық дипломатияның шектеулерін түсіну маңызды. Ол саяси шешімдердің орнын баса алмайды. Жастар алмасуы сауда қақтығысын реттемейді, ал университеттер ынтымақтастығы стратегиялық келіспеушіліктерді жоймайды.
Бірақ кері тәуелділік те айқын: тек үкіметтердің өзара іс-қимылына негізделіп, қоғамдық іргетасы жоқ қатынастар саяси ауытқуларға әлдеқайда осал.
Тұрақтылық бірнеше деңгейде қалыптасады
Си Цзиньпиннің АҚШ-қа қазіргі сапары тараптардың кем дегенде бірнеше деңгейде бір мезгілде жұмыс істеуге тырысып жатқанын көрсетеді.
Ең жоғары саяси деңгейде көшбасшылар бәсекені бақылауда ұстау және оның текетіреске ұласып кетуіне жол бермеу қажеттігін растайды. Экономикада сауда және нарықтарға қол жеткізу жөніндегі келіссөздер жалғасуда. Жасанды интеллект саласында тәуекелдер мен өзара іс-қимыл ережелері туралы жеке диалог біртіндеп қалыптасуда. Сонымен қатар жастар, білім беру, мәдени және өңірлік байланыстар кеңеюде.
Бұл деңгейлердің ешқайсысы жеке өзі тұрақты қатынастарға кепілдік бермейді.
Бірақ бірге олар саяси саладағы бір бағыттағы күрделену бүкіл құрылымның толық дағдарысын міндетті түрде білдірмейтін анағұрлым тығыз өзара байланыстар жүйесін қалыптастырады.
25 қыркүйектегі жағдай бойынша мемлекеттік сапар әлі жалғасып жатқандықтан, оның нәтижелері туралы түпкілікті қорытынды жасау әлі ерте. Бағдарлама сапар аяқталғанға дейінгі әрі қарайғы іс-шараларды көздейді.
Алайда қазірдің өзінде өткен келіссөздер бір алдын ала қорытынды жасауға мүмкіндік береді. Қытай-американ қатынастарының қазіргі кезеңі біртіндеп қарапайым «ынтымақтастық па, әлде бәсеке ме» деген дилемманың шеңберінен шығып келеді. Шын мәнінде, екі модель де бір мезгілде өмір сүруде.
Сондықтан басты міндет бәсекені жоюда емес, екі елге бүкіл қатынастар құрылымын бұзбай оны басқаруға мүмкіндік беретін жеткілікті орнықты саяси, экономикалық және қоғамдық байланыстар жүйесін құруда.
Қазақстан мен Орталық Азия үшін ірі державалардың бәсекені практикалық өзара іс-қимылмен ұштастыра алу қабілеті ерекше маңызды. Ол жетекші күш орталықтарының мүдделері әрдайым сәйкес келе бермесе де, ынтымақтастық мүмкін болып қала беретін халықаралық кеңістікті сақтайды.
Фото: Executive Office of the President of the United States / Public Domain
Қытайды Зерттеу Орталығы
