АҚШ-қа ҚХР Төрағасы Си Цзиньпиннің аяқталған мемлекеттік сапары Пекин мен Вашингтонның бір мезетте терең өзара тәуелділікпен және стратегиялық бәсекелестікпен сипатталатын қатынастарға неғұрлым орнықты сипат беруге ұмтылысындағы маңызды кезең болды.
Кездесудің басты нәтижесі қайшылықтардың жойылуында емес. Олар саудада, технологияларда, қауіпсіздік саласында және Тайвань төңірегінде сақталып отыр. Неғұрлым маңыздысы — тараптар бәсекені өзара іс-қимыл әлі де қажет болып отырған салалардан ажыратуға мүмкіндік беретін ережелер мен жұмыс тетіктері жүйесін қалыптастыруды бастады.
Мамыр айында Пекинде өткен кездесуден кейін Қытай мен АҚШ «стратегиялық тұрақтылықтың сындарлы қатынастары» формуласын қолданған болатын. Вашингтонда ол қосымша мазмұнға ие болды: тараптар қатынастарды құрмет, әділеттілік және өзаралық негізінде құруға келісті. Бұл тұжырым Қытайдың ресми хабарламасына да, Ақ үйдің қорытынды құжатына да енгізілді.
Бұл дипломатиялық риторика тұрғысынан ғана емес, екі ірі күш орталығының қатар өмір сүруінің ең төменгі қағидаттарын айқындау талпынысы ретінде де маңызды.
Сапар қорытындысы бойынша тараптар сондай-ақ екіжақты қатынастардың саяси қағидаттарын, сауда-экономикалық өзара іс-қимылды, жасанды интеллектті, есірткіге қарсы және құқық қорғау саласындағы ынтымақтастықты, халықаралық күн тәртібін және басқа да практикалық бағыттарды қамтитын сегіз тармақ бойынша консенсусты бекітті. Осындай келісімдер топтамасының пайда болуының өзі Вашингтондағы кездесудің саяси мәлімдемелер шеңберінен шығып, нақты мазмұнмен толтырылғанын көрсетеді.
Сапар барысында ұсынылған Қытайдың ұстанымы екі державаның арасындағы бәсекелестік өздігінен қақтығысқа алып келмеуі тиіс дегенге негізделеді. Ақ үйдегі сөзінде Си Цзиньпин бәсекені белгілі бір шектерде ұстап тұру, ведомствоаралық тұрақты байланыстарды дамыту және қарулы күштер арасындағы дағдарыстық коммуникация тетіктерін жетілдіру қажеттігін тікелей айтты.
Сапардың практикалық нәтижелері бұл идеяның біртіндеп институционалдық мазмұн алып жатқанын көрсетеді. ҚХР СІМ хабарлауынша, тараптар сегіз нәтиже мен келісімге қол жеткізді. Олардың қатарында жасанды интеллекттің тәуекелдері мен артықшылықтары жөніндегі екіжақты диалог құру бар, оның келесі раунды қарашада өтуі тиіс, сондай-ақ ЖИ-ге байланысты оқиғалар болған жағдайда қолданылатын жеке байланыс арнасы. Бұдан бөлек, қытай және америкалық әскерилер жақын арада дағдарыстық коммуникация және дағдарыстардың алдын алу туралы меморандумды рәсімдеуге келісті.
Шын мәнінде, әңгіме бір тараптың әрекетін қате түсіндіру немесе қателік салдары аса жоғары болуы мүмкін салаларда «сақтандырғыштар» құру туралы болып отыр.
Жасанды интеллекттің бір мезетте бәсекелестік нысаны әрі тәуекелдерді бірлесіп басқаруды қажет ететін сала ретінде талқылануы да назар аударарлық. Бұл болашақ қытай-америкалық қатынастардың айрықша белгілерінің біріне айналуы мүмкін: тараптар технологиялық тұрғыда бір-бірінен озып кетуге ұмтылады, бірақ сонымен қатар қауіпсіздіктің ең төменгі ережелерін қалыптастырады.
Сапардың тағы бір нәтижесі экономикамен байланысты. Мамыр айында өзара іс-қимылдың жалпы тетіктері айқындалса, қыркүйекте олар практикалық кезеңге өте бастады. Вашингтон Сауда кеңесі мен Инвестициялар кеңесінің жұмысын іске қосқанын хабарлады. Сауда тетігі аясында тараптар әр бағытта шамамен 30 млрд доллар көлеміндегі құпия емес тауарларға неғұрлым қолайлы тарифтік режим туралы ұсынымдарды келісті, сондай-ақ ауыл шаруашылығы өнімдерінің нарықтарға қол жеткізуі мәселелері бойынша жұмыс тобын құрды.
Бұл шешімдердің ауқымын асыра бағаламау маңызды. Әзірге сауда бәсекелестігін тоқтату немесе тарифтік және тарифтік емес кедергілерді толық жою туралы сөз болып отырған жоқ.
Бірақ реттеу логикасының өзі өзгеріп жатыр. Әрбір жаңа мәселе автоматты түрде қысым мен жауап шектеулерінің кезекті раундын туындататын жағдайдың орнына, нақты мәселелерді жұмыс деңгейінде талқылауға болатын тұрақты алаңдар құрылуда. Бизнес үшін дәл осы болжамдылық көбіне жекелеген тарифтің мөлшерінен де маңыздырақ болып шығады.
Осы контексте Қытай тарапы екі экономиканың өзара толықтырушы сипатын және ынтымақтастық кеңістігін кеңейтудің қажеттігін дәйекті түрде атап өтеді. Вашингтон дәл осы үдерісті әділеттілік, өзаралық және америкалық экономикалық мүдделерді қорғау ұғымдары арқылы тұжырымдайды. Ұстанымдар айырмашылығы сақталып отыр, алайда ортақ жұмыс тетіктерінің болуы әрбір экономикалық қайшылықтың бірден мемлекетаралық дағдарыс деңгейіне дейін саясилану ықтималдығын азайтады.
Құқық қорғау органдарының өзара іс-қимылы да қызығушылық тудырады. Қытай мен АҚШ жаңа психоактивті заттар мен химиялық прекурсорларға қарсы бірлескен күрестің нәтижелерін ресми түрде бекітті. Қытай СІМ деректеріне сәйкес, бірлескен жұмыстың арқасында бірнеше іс ашылып, екі елде ондаған күдікті ұсталды. Ақ үй өз тарапынан фентанил прекурсорларын бақылау бойынша Қытай қабылдаған шараларды бөлек атап өтті. Бұл стратегиялық сенім болмағанның өзінде де практикалық ынтымақтастық мүмкін екенінің жақсы мысалы.
Мұндай салалар түбегейлі қайшылықтарды жоймайды, бірақ саяси конъюнктураға тәуелсіз жұмыс істей алатын қатынастардың өзіндік төменгі деңгейін қалыптастырады.
Пекин үшін бұл сондай-ақ АҚШ-пен қатынастарға көзқарасы тек қысымға жауап беру немесе америкалық саясатқа қарсы әрекет етумен шектелмейтінін көрсету мүмкіндігі. Қытай тарапы өзін трансұлттық маңызы бар мәселелер бойынша ынтымақтастық арналарын сақтауға мүдделі қатысушы ретінде таныстыруға ұмтылады.
Вашингтондағы кездесу тағы бір маңызды өзгерісті көрсетті: Қытай мен АҚШ екіжақты бәсекелестікті халықаралық жүйенің жұмыс істеуі үшін олардың бірлескен қатысуы қажет салалардан ажыратуға тырысуда.
Көшбасшылар Қытайдың АТЭС экономикалары басшыларының кездесуін, ал АҚШ-тың G20 саммитін өткізуіне өзара қолдау көрсететінін, сондай-ақ бір-бірінің іс-шараларына қатысу ниетін растады. Иран төңірегіндегі жағдай да талқыланды. Екі тарап та Тегеран ядролық қару дамытпауы тиіс, ал халықаралық су жолдары біржақты өту ақысынан бос болуы керек деген пікірге келісті.
Мұндай келісімдердің болуы америкалық және қытайлық ұстанымдардың халықаралық дағдарыстарға қатысты толық сәйкес келетінін білдірмейді. Алайда бұл Пекин мен Вашингтонның өз бәсекелестігі ең төменгі стратегиялық үйлестірумен болса да ұштасуы тиіс салалардың бар екенін мойындайтынын көрсетеді.
Дәл осы жерде Қытайдың «ірі державалардың жауапкершілігі» туралы тезисі ең практикалық мазмұнға ие болады. Екі елдің мүмкіндіктері соншалықты зор, олардың өзара іс-қимылы немесе өзара іс-қимылдың болмауы энергетикаға, әлемдік саудаға, қаржы нарықтарына және жаһандық басқаруға тікелей әсер етеді.
Қытай үшін сапардың тағы бір мәні болды. Пекин Вашингтонға қатынастарды дағдарыстан кейін жай ғана тұрақтандыруға ұмтылатын тарап ретінде емес, ірі державалардың қатынастары қандай болуы тиіс деген жеткілікті түрде қалыптасқан тұжырымдамамен келді: өзара құрмет, абсолютті басымдыққа ұмтылудан бас тарту, келіспеушіліктерді басқару және ынтымақтастық үшін кеңістікті сақтау.
Бұл тұжырымдама, сөзсіз, Қытайдың халықаралық қатынастарды және өзінің ұлттық мүдделерін түсінуін көрсетеді. АҚШ дәл сол үдерістерді басқаша түсіндіреді, өзаралыққа, ұлттық қауіпсіздікке, нарықтарға қол жеткізуге және америкалық компанияларды қорғауға көбірек мән береді. Бірақ тараптардың екі түрлі стратегиялық көзқарасты ортақ нақты тетіктер мен келісімдер жиынтығына айналдыра алуының өзі кездесудің маңызды нәтижесі болып табылады.
Сондықтан бұл сапарды дипломатиялық рәсімге де, уақытша «жылымыққа» да жатқызуға болмайды. Вашингтон жақын перспективада АҚШ пен Қытай қатынастарының ең шынайы моделі серіктестік те емес, толық ажырау да емес, таңдаулы ынтымақтастықпен басқарылатын бәсекелестік болатынын көрсетті. Бұл құрылым қатаң блоктық бөліну сценарийіне қарағанда халықаралық жүйе үшін әлеуетті түрде тиімдірек.
Азия елдері үшін бұл екі өзара үйлеспейтін экономикалық және технологиялық кеңістік арасында таңдау жасау қажеттілігі тәуекелін азайтады. Еуропа үшін Қытаймен өз қатынастарын трансатлантикалық үйлестіруді толық үзбей сақтап қалу мүмкіндігі қалады. Жаһандық Оңтүстік елдері үшін екі ірі экономиканың неғұрлым тұрақты қатынастары сауда, инвестиция және өндірістік тізбектердің күрт бұзылу ықтималдығының төмендеуін білдіреді.
Орталық Азия үшін бұл үрдістің әсіресе практикалық маңызы бар.
Қазақстан және өңірдің басқа мемлекеттері бір мезетте Қытаймен экономикалық ынтымақтастықты дамытып, АҚШ, Еуропалық одақ және басқа да сыртқы серіктестермен қатынастарды кеңейтуге мүдделі. Халықаралық жүйе «не бір тараппен, не екінші тараппен» деген қатаң логикаға неғұрлым аз құрылса, дербес көпвекторлы саясат үшін соғұрлым көбірек кеңістік қалады.
Сонымен бірге жаңа қытай-америкалық құрылым сыртқы тәуекелдерді жоймайды. Технологиялар, сыни минералдар, инфрақұрылым және стандарттар саласындағы бәсекелестік сақталады. Бірақ егер бұл бәсекелестік реттелетін күйде қалса, Орталық Азия елдері жобаларды тек геосаяси таңдау логикасына емес, өздерінің экономикалық тиімділігі мен ұлттық мүдделеріне сүйене отырып бағалауға көбірек мүмкіндік алады.
Вашингтондағы кездесу қытай-америкалық қатынастарды неғұрлым жүйелі басқаруға көшу туралы айтуға жеткілікті кең ауқымды келісімдер топтамасын қалыптастырды. Бірақ бұл модельдің орнықтылығы саяси тұжырымдардың санына байланысты болмайды. Нақты сынақ — сауда және инвестициялық тетіктердің іске қосылу-қосылмауында, ЖИ бойынша келесі диалогтың өту-өтпеуінде, әскерилердің дағдарыстық коммуникация туралы келісімінің рәсімделу- рәсімделмеуінде және тараптардың мүдделері түйісетін мәселелер бойынша ынтымақтастықты жалғастыра алу-алмауында.
Сапардың оң қорытындысы ең алдымен Пекин мен Вашингтонның стратегиялық бәсекелестік тұрақты қақтығысты талап етпейтін өзара іс-қимыл моделін іздеуге дайын екенін көрсетуінде.
Қытай үшін бұл бейбіт қатар өмір сүру мен өзара пайдаға негізделген ірі державалар қатынастары туралы өз көзқарасын ілгерілету мүмкіндігі. АҚШ үшін бұл өз экономикалық және стратегиялық мүдделерін қорғау құралдарын сақтай отырып, бәсекелестікті басқару мүмкіндігі.
Қалған әлем үшін ең маңыздысы — нәтиженің өзі: ірі державалар өз айырмашылықтарын жоюға тырысып отырған жоқ, бұл қазіргі жағдайда аса шынайы емес, керісінше олармен қатар өмір сүруді үйренуге ұмтылуда. Егер Вашингтондағы келісімдер жұмыс деңгейінде жалғасын тапса, дәл осы қыркүйек сапарының ең маңызды мұрасы болуы мүмкін.
Қытайды Зерттеу Орталығы
